یادداشت

گاهی برای فهم یک تحول بزرگ اجتماعی، لازم نیست سراغ نمودارهای پیچیده جمعیتی، جداول سرشماری یا گزارش‌های چندصدصفحه‌ای برویم. گاهی یک نشانه بسیار ساده در بازار کالاهای مصرفی می‌تواند تصویری روشن از آینده یک جامعه به ما نشان دهد. یکی از این نشانه‌ها در ژاپن دیده شده است؛ کشوری که سال‌هاست با دو روند همزمان مواجه است: کاهش مستمر تولدها و افزایش سهم سالمندان.

در ژاپن، بازار پوشک بزرگسالان از بازار پوشک نوزادان عبور کرده است؛ رخدادی که نخستین بار بیش از یک دهه قبل گزارش شد و در سال‌های اخیر به یکی از نمادهای قابل توجه تغییر ساختار جمعیتی این کشور تبدیل شده است. شرکت‌های تولیدکننده نیز به‌تدریج این تغییر را در راهبرد تجاری خود منعکس کرده‌اند. در سال ۲۰۲۴، شرکت ژاپنی Oji Holdings اعلام کرد تولید پوشک نوزادان در ژاپن را متوقف و تمرکز خود را بر محصولات مربوط به بزرگسالان افزایش خواهد داد. شاید در نگاه اول، این موضوع فقط یک خبر اقتصادی یا حتی یک اتفاق عجیب در صنعت محصولات بهداشتی به نظر برسد؛ اما در واقع پشت این تغییر کوچک، یکی از بزرگ‌ترین تحولات اجتماعی قرن بیست‌ویکم قرار دارد: تغییر ساختار سنی جمعیت.

ژاپن فقط کشوری نیست که سالمندان زیادی دارد. ژاپن نمونه‌ای از جامعه‌ای است که در آن، نسبت نسل‌های مختلف به‌طور اساسی تغییر کرده است. بر اساس آمار رسمی ژاپن، در سال ۲۰۲۴ حدود ۳۶.۲ میلیون نفر از جمعیت این کشور ۶۵ ساله یا بیشتر بوده‌اند؛ یعنی ۲۹.۳ درصد کل جمعیت. در مقابل، جمعیت زیر ۱۵ سال تنها ۱۱.۲ درصد بوده است. جمعیت کل ژاپن نیز در همان سال به حدود ۱۲۳.۸ میلیون نفر رسید و برای چهاردهمین سال متوالی کاهش یافت. این اعداد زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند که بدانیم مسئله فقط «زیاد شدن سالمندان» نیست؛ بلکه همزمان «کم شدن کودکان» نیز در حال وقوع است. این همان نقطه‌ای است که پوشک بزرگسالان به یک نماد جمعیتی تبدیل می‌شود.

پشت یک پوشک، یک تغییر بزرگ جمعیتی قرار دارد

هر جامعه‌ای در طول زمان به‌طور طبیعی به کالاها و خدمات متفاوتی نیاز پیدا می‌کند. وقتی تعداد کودکان افزایش پیدا می‌کند، تقاضا برای مهدکودک، مدرسه، اسباب‌بازی، پوشاک کودک، خدمات زایمان و محصولات مربوط به کودکان افزایش می‌یابد. اما وقتی جمعیت به سمت سالمندی حرکت می‌کند، الگوی تقاضا تغییر می‌کند. تقاضا برای خدمات مراقبت طولانی‌مدت، مراقبت در منزل، تجهیزات توانبخشی، دارو، خدمات پرستاری، مسکن مناسب سالمندان، حمل‌ونقل قابل دسترس، مراقبت‌های پایان زندگی و البته محصولات مرتبط با بی‌اختیاری ادرار و مدفوع افزایش می‌یابد. بنابراین تغییر بازار پوشک، در واقع بخشی از تغییر بسیار بزرگ‌تر در «اقتصاد نیازهای انسانی» است. جامعه‌ای که تعداد کودکان آن کاهش پیدا می‌کند و تعداد سالمندان آن افزایش می‌یابد، به تدریج منابع، نیروی انسانی، بازار مصرف و حتی اولویت‌های سیاستگذاری خود را تغییر می‌دهد. مسئله فقط این نیست که چه چیزی بیشتر فروخته می‌شود؛ مسئله این است که چه نسلی بیشتر به خدمات، مراقبت و منابع نیاز پیدا می‌کند.

ژاپن یک‌شبه پیر نشد

یکی از اشتباهات رایج درباره سالمندی جمعیت این است که تصور کنیم این پدیده ناگهان اتفاق می‌افتد. چنین نیست. سالمندی جمعیت نتیجه انباشته شدن روندهایی است که طی چند دهه اتفاق می‌افتند. از یک طرف، امید به زندگی افزایش پیدا می‌کند و مردم سال‌های بیشتری زندگی می‌کنند. از طرف دیگر، تعداد تولدها کاهش می‌یابد. اگر این دو روند برای مدت طولانی ادامه پیدا کنند، وزن جمعیت از نسل‌های جوان‌تر به سمت نسل‌های سالمندتر منتقل می‌شود. در ژاپن این فرایند به مرحله‌ای رسیده که سهم جمعیت ۶۵ ساله و بیشتر به حدود ۳۰ درصد رسیده است. در سال ۲۰۲۵ نیز اداره آمار ژاپن سهم این گروه را ۲۹.۴ درصد اعلام کرد که بالاترین میزان ثبت‌شده در این کشور بوده است. در سوی دیگر، تولدها به سطح بسیار پایینی رسیده‌اند. در سال ۲۰۲۳ تعداد تولدهای ژاپن به حدود ۷۵۸ هزار مورد رسید؛ در حالی که تعداد مرگ‌ها حدود ۱.۵۹ میلیون نفر بود. به بیان ساده، تعداد افرادی که از جمعیت خارج شدند تقریباً دو برابر تعداد افرادی بود که از طریق تولد وارد جمعیت شدند. این اختلاف اگر فقط یک سال اتفاق بیفتد، شاید چندان نگران‌کننده نباشد. اما وقتی به یک روند چندساله تبدیل شود، پیامدهای آن بسیار عمیق خواهد بود.

کاهش تولد فقط مسئله خانواده‌ها نیست

گاهی درباره کاهش باروری طوری صحبت می‌شود که گویی موضوعی مربوط به زندگی خصوصی افراد است: اینکه مردم ازدواج می‌کنند یا نمی‌کنند، چه زمانی بچه‌دار می‌شوند و چند فرزند می‌خواهند. البته این عوامل مهم‌اند، اما مسئله جمعیتی بسیار فراتر از تصمیم‌های فردی است. وقتی باروری برای مدت طولانی پایین می‌ماند، چند دهه بعد تعداد جوانان و افراد در سن کار کاهش پیدا می‌کند. این یعنی نیروی کار کمتر. نیروی کار کمتر یعنی فشار بیشتر بر بازار کار.

از سوی دیگر، تعداد سالمندان افزایش یافته و نیاز آنها به خدمات سلامت و مراقبت بیشتر می‌شود. بنابراین جامعه با یک وضعیت دوطرفه مواجه می‌شود:

افراد بیشتری نیازمند حمایت و مراقبت هستند، اما افراد کمتری برای تأمین نیروی کار و منابع مورد نیاز این حمایت وجود دارند. این یکی از مهم‌ترین چالش‌های جمعیتی جهان در دهه‌های آینده خواهد بود.

سالمندی فقط مسئله وزارت بهداشت نیست

یکی از برداشت‌های نادرست این است که سالمندی را صرفاً یک موضوع پزشکی بدانیم. سالمندی جمعیت البته پیامدهای بسیار مهمی برای نظام سلامت دارد، اما محدود کردن آن به حوزه سلامت اشتباه است. سالمندی، همزمان یک موضوع اقتصادی، اجتماعی، شهری، آموزشی، حمل‌ونقل، مسکن، اشتغال و حتی سیاسی است. وقتی تعداد سالمندان افزایش می‌یابد، ساختار بیماری‌ها نیز تغییر می‌کند. جامعه‌ای که جمعیت جوان زیادی دارد، بیشتر با نیازهای مرتبط با سلامت مادر و کودک، بیماری‌های عفونی، حوادث و مسائل مرتبط با جوانان مواجه است. اما در جامعه سالمند، بار بیماری‌های مزمن، سرطان‌ها، بیماری‌های قلبی‌عروقی، دیابت، اختلالات شناختی، ناتوانی، زمین‌خوردن و نیاز به مراقبت طولانی‌مدت افزایش پیدا می‌کند. بنابراین سالمندی، نه فقط تعداد بیماران را تغییر می‌دهد، بلکه نوع نیاز به خدمات سلامت را نیز تغییر می‌دهد. حتی طراحی بیمارستان، مراکز بهداشتی، خانه‌ها، پیاده‌روها و حمل‌ونقل عمومی نیز باید متناسب با جمعیت سالمند بازنگری شود.

بازار هم زودتر از دولت متوجه تغییرات می‌شود

یکی از نکات جالب درباره ماجرای ژاپن این است که بازار کالاهای مصرفی، تغییر جمعیت را به سرعت در رفتار خود نشان داده است. شرکت‌ها مجبور نیستند منتظر انتشار یک سند سیاستی باشند. اگر تعداد نوزادان کاهش یابد، فروش محصولات نوزادان کاهش پیدا می‌کند. اگر تعداد سالمندان افزایش یابد، تقاضا برای محصولات مورد نیاز آنها بیشتر می‌شود. در چنین شرایطی، بنگاه اقتصادی نیز به سمت بازاری حرکت می‌کند که تقاضای بیشتری دارد. گزارش رویترز در سال ۲۰۲۴ نشان داد که شرکت Daio Paper در ژاپن شاهد رشد مستمر تولید پوشک بزرگسالان بوده و درآمد این شرکت از پوشک بزرگسالان به دو برابر درآمد حاصل از پوشک نوزادان رسیده است. بر اساس برآورد مؤسسه Fuji Keizai، بازار پوشک بزرگسالان ژاپن تا سال ۲۰۲۷ می‌تواند حدود ۱۶ درصد رشد کند، در حالی که بازار پوشک نوزادان در همین دوره حدود ۸ درصد کاهش خواهد یافت. این اعداد به ما یادآوری می‌کنند که تغییر جمعیت فقط در سرشماری‌ها دیده نمی‌شود؛ در قفسه فروشگاه‌ها، خطوط تولید کارخانه‌ها و تصمیم‌های سرمایه‌گذاری شرکت‌ها نیز قابل مشاهده است.

اما مسئله اصلی «پوشک» نیست

نباید در دام جذابیت خبری این موضوع گرفتار شویم. اینکه بگوییم «ژاپنی‌ها بیشتر از نوزادان برای سالمندان پوشک تولید می‌کنند» اگر به یک شوخی یا جمله عجیب در شبکه‌های اجتماعی تبدیل شود، بخش مهم ماجرا از دست می‌رود. پوشک فقط یک شاخص نمادین است. مسئله اصلی، تغییر نسبت نسل‌هاست. وقتی جامعه‌ای به نقطه‌ای می‌رسد که سالمندان بخش بزرگی از جمعیت را تشکیل می‌دهند و تعداد کودکان به‌شدت کاهش یافته است، باید پرسید:

چه کسی از سالمندان مراقبت خواهد کرد؟ چه تعداد نیروی کار برای اقتصاد باقی خواهد ماند؟

چه کسی مالیات پرداخت خواهد کرد؟ هزینه بازنشستگی چگونه تأمین خواهد شد؟

چه کسی در بیمارستان‌ها، مراکز مراقبت و خانه‌های سالمندان کار خواهد کرد؟

شهرها برای سالمندان چگونه باید طراحی شوند؟

آیا نظام سلامت از درمان‌محوری به سمت مراقبت مستمر، پیشگیری و توانبخشی حرکت کرده است؟

و مهم‌تر از همه، آیا سیاستگذاری چند دهه قبل برای جمعیتی طراحی شده که دیگر وجود ندارد؟

خطر اصلی، خود سالمندی نیست

در اینجا باید یک نکته مهم را از منظر سلامت جمعیت و سیاستگذاری روشن کرد. سالمندی به خودی خود بحران نیست. اینکه انسان‌ها بیشتر عمر کنند، در اصل یک موفقیت بزرگ تمدنی است. افزایش امید به زندگی یکی از مهم‌ترین دستاوردهای بهداشت عمومی، پزشکی، تغذیه، آموزش و توسعه اجتماعی بوده است. مسئله زمانی ایجاد می‌شود که افزایش طول عمر با افزایش سال‌های زندگی سالم همراه نباشد یا جامعه برای پیامدهای اقتصادی و اجتماعی تغییر ساختار سنی آماده نشده باشد. هدف سیاستگذاری نباید فقط این باشد که افراد بیشتر عمر کنند؛ بلکه باید تلاش شود افراد سال‌های بیشتری را با استقلال، سلامت، مشارکت اجتماعی و کیفیت زندگی مناسب سپری کنند. از این منظر، مفهوم «فشرده‌سازی بیماری و ناتوانی» اهمیت پیدا می‌کند؛ یعنی تلاش برای آنکه بخش عمده سال‌های زندگی سالم باشد و دوره ناتوانی شدید تا حد امکان به سال‌های پایانی زندگی محدود شود. این موضوع برای نظام سلامت بسیار مهم‌تر از تعداد تخت‌های بیمارستانی است.

ژاپن در واقع آزمایشگاه آینده است

ژاپن را می‌توان یکی از مهم‌ترین آزمایشگاه‌های جهان برای مطالعه آینده جمعیت دانست. این کشور زودتر از بسیاری از کشورهای دیگر وارد مرحله سالمندی شدید شده است و به همین دلیل تجربه آن برای کشورهای دیگری که با تأخیر زمانی در همین مسیر قرار گرفته‌اند، اهمیت دارد. ژاپن ناچار شده درباره مراقبت طولانی‌مدت، سالمندی فعال، اشتغال سالمندان، رباتیک، مراقبت در منزل، فناوری‌های کمکی و سازگاری محیط شهری با سالمندان راه‌حل‌هایی پیدا کند. بخشی از این تجربه ممکن است برای سایر کشورها قابل استفاده باشد و بخشی نیز به دلیل تفاوت‌های فرهنگی، اقتصادی و نهادی قابل انتقال مستقیم نباشد. اما یک درس عمومی وجود دارد:

تغییر جمعیتی را نمی‌توان با تصمیم‌های کوتاه‌مدت مدیریت کرد.

اگر امروز تعداد تولدها کاهش پیدا کند، پیامد آن برای بازار کار، دانشگاه‌ها، نظام بازنشستگی و خدمات سلامت ممکن است ۲۰ یا ۳۰ سال بعد با شدت بیشتری ظاهر شود. به همین دلیل سیاست جمعیتی ذاتاً سیاستی بلندمدت است.

ایران چقدر از این تصویر فاصله دارد؟

اینجاست که ماجرای ژاپن برای ما اهمیت پیدا می‌کند. مقایسه ایران با ژاپن از نظر سطح توسعه، فرهنگ، ساختار خانواده و نظام رفاه اجتماعی درست نیست؛ اما مقایسه روندهای جمعیتی می‌تواند آموزنده باشد. ایران نیز در چند دهه گذشته کاهش چشمگیر باروری را تجربه کرده است. بنابراین پرسش اصلی این نیست که «آیا ایران ژاپن می‌شود؟»

این پرسش بیش از حد ساده است. پرسش دقیق‌تر این است:

اگر روندهای جمعیتی امروز ادامه پیدا کنند، ساختار جمعیت ایران در دو یا سه دهه آینده چه شکلی خواهد داشت و آیا نظام‌های اقتصادی، اجتماعی و سلامت ما برای آن ساختار آماده هستند؟

این پرسش باید امروز پاسخ داده شود، نه زمانی که تغییرات جمعیتی به یک واقعیت غیرقابل برگشت در کوتاه‌مدت تبدیل شده باشد.

سیاست جمعیتی فقط افزایش تعداد تولد نیست

یکی از خطاهای سیاستگذاری این است که مسئله جمعیت را به یک عدد تقلیل دهیم: تعداد تولد. افزایش تولد مهم است، اما به تنهایی کافی نیست. اگر خانواده‌ها به دلیل هزینه مسکن، ناامنی شغلی، دشواری اشتغال زنان، هزینه مراقبت از کودک، نگرانی از آینده، کاهش درآمد واقعی یا ضعف خدمات اجتماعی از فرزندآوری اجتناب می‌کنند، صرفاً دعوت اخلاقی به فرزندآوری مشکل را حل نمی‌کند. سیاست جمعیتی موفق باید محیطی ایجاد کند که در آن تشکیل خانواده و فرزندآوری با هزینه‌های غیرقابل تحمل اقتصادی و اجتماعی همراه نباشد. از سوی دیگر، حتی اگر از همین امروز نرخ باروری افزایش پیدا کند، کودکانی که امروز متولد می‌شوند، چندین سال بعد وارد بازار کار خواهند شد. بنابراین افزایش باروری نمی‌تواند تمام مشکلات نیروی کار و سالمندی را در کوتاه‌مدت حل کند. در کنار سیاست‌های حمایت از خانواده و فرزندآوری، باید برای چند دهه آینده نیز برنامه داشت.

سه سیاست همزمان لازم است

کشوری که با سالمندی جمعیت مواجه است، به نظر می‌رسد باید دست‌کم سه مسیر را همزمان دنبال کند. مسیر اول، حمایت واقعی از خانواده و فرزندآوری است؛ نه فقط از طریق شعار، بلکه با سیاست‌های اقتصادی، اجتماعی، مسکن، اشتغال، مراقبت از کودک و کاهش هزینه‌های فرزندپروری. مسیر دوم، آماده‌سازی جامعه برای سالمندی است. باید از همین امروز برای سالمندی سالم، پیشگیری از بیماری‌های غیرواگیر، فعالیت بدنی، تغذیه سالم، سلامت روان، پیشگیری از سقوط، توانبخشی، مراقبت در منزل و حمایت از مراقبان خانوادگی سرمایه‌گذاری کرد. مسیر سوم، افزایش بهره‌وری اقتصادی و اجتماعی است. وقتی تعداد افراد در سن کار کاهش می‌یابد، اقتصاد نمی‌تواند صرفاً با افزایش تعداد نیروی انسانی رشد کند. باید بهره‌وری، فناوری، آموزش، مهارت، مشارکت اقتصادی زنان و اشتغال سالمندان افزایش یابد. ژاپن در همین مسیر به استفاده گسترده‌تر از فناوری و رباتیک در مراقبت از سالمندان نیز توجه کرده است.

سالمندی سالم از دوران سالمندی شروع نمی‌شود

این شاید مهم‌ترین درس برای نظام سلامت باشد. اگر قرار باشد در ۶۵ سالگی برای سالمندی سالم برنامه‌ریزی کنیم، بخش مهمی از فرصت‌ها را از دست داده‌ایم. بخش بزرگی از وضعیت سلامت سالمندان در سال‌های میانسالی شکل می‌گیرد. فشارخون کنترل‌نشده، دیابت، چاقی، کم‌تحرکی، مصرف دخانیات، تغذیه نامناسب و عوامل خطر اجتماعی و روانی، سال‌ها قبل از ورود فرد به دوره سالمندی بر خطر بیماری و ناتوانی اثر می‌گذارند. بنابراین سیاست سالمندی باید از دوران جوانی و میانسالی آغاز شود. در اینجا نقش مراقبت‌های اولیه بهداشتی بسیار پررنگ است. نظام سلامت باید از خود بپرسد آیا صرفاً در حال درمان بیماری‌های سالمندان هستیم یا از چند دهه قبل برای سالمند سالم آینده سرمایه‌گذاری می‌کنیم؟ این دو رویکرد تفاوت اساسی دارند.

یک هشدار برای مدیران امروز

جمعیت، برخلاف بسیاری از متغیرهای اقتصادی، با سرعت زیادی تغییر نمی‌کند. همین ویژگی هم مزیت است و هم خطر. مزیت است، چون روندهای جمعیتی قابل پیش‌بینی‌ترند. و خطر است، چون ممکن است سیاستگذار تصور کند هنوز زمان زیادی باقی مانده است. اما جمعیت‌شناسی به ما می‌گوید بسیاری از تغییرات آینده، از قبل در ساختار سنی امروز جمعیت وجود دارند. کودکی که امروز متولد نمی‌شود، ۲۰ سال بعد نیروی کار نخواهد بود. جوانی که امروز مهاجرت می‌کند، ممکن است چند دهه در اقتصاد کشور حضور نداشته باشد. و سالمندی که امروز وارد ۶۵ سالگی می‌شود، ممکن است ۲۰ یا ۳۰ سال دیگر نیز نیازمند خدمات سلامت و مراقبت باشد. بنابراین تصمیم‌های جمعیتی، تصمیم‌های کوتاه‌مدت نیستند.

از پوشک تا سیاستگذاری

بازگردیم به همان تصویر ساده ابتدایی.

پوشک بزرگسالان که از پوشک نوزادان جلو می‌زند، در ظاهر یک خبر عجیب اقتصادی است. اما در واقع می‌توان آن را به‌عنوان یک «سیگنال جمعیتی» دید. این تصویر به زبان ساده می‌گوید:

یک جامعه در حال پیر شدن است. تعداد کودکان کمتر شده است. نیازهای سلامت تغییر کرده‌اند. بازار کار در حال تغییر است.

هزینه‌های مراقبت افزایش می‌یابد. ساختار خانواده تغییر می‌کند. و دولت ناچار است منابع خود را برای جمعیتی متفاوت از گذشته تخصیص دهد. از این منظر، شاید مهم‌ترین درس ژاپن این نباشد که این کشور چه تعداد پوشک بزرگسال تولید می‌کند.

درس اصلی این است که جمعیت، آرام و بی‌سروصدا، همه چیز را تغییر می‌دهد.

مدرسه‌ها، دانشگاه‌ها، بازار مسکن، بازار کار، نظام بازنشستگی، بیمارستان‌ها، مراکز بهداشتی، حمل‌ونقل عمومی، صنعت، الگوی مصرف و حتی معماری شهرها تحت تأثیر ساختار جمعیتی قرار می‌گیرند. به همین دلیل، مسئله جمعیت را نمی‌توان فقط به وزارت بهداشت، وزارت کشور یا سازمان برنامه سپرد. جمعیت موضوع همه سیاست‌هاست. و شاید بتوان این یادداشت را با یک جمله ساده به پایان برد: وقتی تعداد پوشک بزرگسالان از پوشک نوزادان بیشتر می‌شود، موضوع فقط تغییر یک بازار نیست؛ این می‌تواند تصویری فشرده از آینده یک جامعه باشد.

ژاپن این آینده را زودتر از بسیاری از کشورها تجربه کرده است. پرسش مهم برای ما این نیست که آیا دقیقاً همان مسیر را طی خواهیم کرد یا نه؛ پرسش این است که آیا پیش از رسیدن به نقاط دشوار این مسیر، برای تغییرات جمعیتی خود برنامه‌ریزی کرده‌ایم یا همچنان منتظر مانده‌ایم تا نشانه‌های جمعیت‌شناختی، یکی پس از دیگری، خود را در بازار، اقتصاد و نظام سلامت نشان دهند. و شاید بهتر باشد پیش از آنکه تغییرات جمعیتی را در آمارهای سرشماری ببینیم، آنها را در سیاستگذاری ببینیم.