روز پزشک

یادداشتی به مناسبت روز پزشک

به قلم: دکتر علی احمدی

در اول شهریور، روز پزشک، شاید مناسب باشد کمی از هیاهوی روزمره پزشکی فاصله بگیریم و به یکی از بنیادی‌ترین پرسش‌های علم پزشکی فکر کنیم: چرا بعضی انسان‌ها می‌توانند از مرز ۱۱۰ سالگی عبور کنند و در عین حال، سال‌های پایانی زندگی خود را با بیماری‌های کمتری سپری کنند؟

پزشکی مدرن در طول یک قرن گذشته توانسته است بسیاری از عوامل مرگ زودرس را کنترل کند؛ از بیماری‌های عفونی گرفته تا بیماری‌های قلبی ـ عروقی، برخی سرطان‌ها و عوارض دوران سالمندی. اما «طول عمر» با «سال‌های سالم زندگی» یکسان نیست. پرسش مهم‌تر این است که چرا برخی افراد نه‌تنها بسیار دیر می‌میرند، بلکه ظاهراً دیرتر بیمار می‌شوند.

در سال‌های اخیر، پژوهشگران برای پاسخ به این پرسش بیش از گذشته به سراغ دستگاه ایمنی رفته‌اند؛ همان سامانه پیچیده‌ای که هر لحظه در حال شناسایی، کنترل و حذف عوامل بیگانه و سلول‌های غیرطبیعی در بدن ماست.

اکنون یک مطالعه جدید از پژوهشگران ژاپنی، سرنخ جالبی در این مسیر ارائه کرده است؛ سرنخی که البته هنوز نباید آن را «راز قطعی جاودانگی» نامید.

۱۱۰ سالگی؛ مرزی فراتر از سالمندی

در مطالعات طول عمر، افرادی که به سن ۱۱۰ سالگی یا بیشتر می‌رسند، اصطلاحاً Supercentenarian یا «ابرصدساله» نامیده می‌شوند.

این افراد برای علم پزشکی اهمیت ویژه‌ای دارند؛ زیرا رسیدن به چنین سنی فقط به معنای تعداد بیشتر سال‌های زندگی نیست. بسیاری از آنان تا سال‌های بسیار پایانی زندگی، نسبتاً سالم باقی می‌مانند و بیماری‌های وابسته به سن، دیرتر در آنان ظاهر می‌شود.

به همین دلیل، دانشمندان به جای آنکه فقط بپرسند «چرا این افراد بیشتر عمر می‌کنند؟»، پرسش دقیق‌تری مطرح کرده‌اند:

چه چیزی در بدن آنان باعث می‌شود سیستم‌های حیاتی در برابر فرسایش ناشی از افزایش سن مقاوم‌تر باقی بمانند؟

یکی از پاسخ‌های احتمالی اکنون از سوی سیستم ایمنی مطرح شده است.

کشف یک جمعیت غیرمعمول از سلول‌های T

در مطالعه‌ای که در سال ۲۰۲۶ در مجله معتبر Cell Reports منتشر شد، گروهی از پژوهشگران دانشگاه اوساکا به سرپرستی Kosuke Hashimoto نمونه‌های خونی ۲۸ فرد ژاپنی را بررسی کردند.

شرکت‌کنندگان در سه گروه قرار داشتند: افراد ۷۰ تا ۹۰ ساله، افراد ۱۰۰ تا ۱۰۹ ساله و افرادی که ۱۱۰ سال یا بیشتر داشتند.

پژوهشگران به طور ویژه روی نوعی از سلول‌های T تمرکز کردند که در حالت معمول چندان فراوان نیستند: CD4 cytotoxic T lymphocytes یا CD4 CTL.

این نام شاید برای خواننده غیرپزشک پیچیده باشد، اما مفهوم آن بسیار جالب است.

بخش مهمی از سلول‌های CD4 را معمولاً به عنوان سلول‌های «کمک‌کننده» دستگاه ایمنی می‌شناسیم؛ سلول‌هایی که با تنظیم پاسخ ایمنی، به هماهنگی مبارزه بدن با عوامل بیماری‌زا کمک می‌کنند.

اما CD4 CTLها ویژگی متفاوتی دارند. این سلول‌ها علاوه بر ویژگی‌های CD4، می‌توانند مولکول‌های دارای خاصیت کشندگی سلولی مانند گرانزیم و پرفورین تولید کنند و در شرایط خاص، سلول‌های هدف را مستقیماً از بین ببرند.

به زبان ساده‌تر، با جمعیتی از سلول‌های ایمنی مواجهیم که می‌توانند نقش «هماهنگ‌کننده» و در عین حال، نقش «قاتل سلولی» داشته باشند.

هرچه سن بالاتر رفت، این سلول‌ها بیشتر شدند

شاید مهم‌ترین یافته مطالعه همین باشد.

در گروه ۷۰ تا ۹۰ ساله، میانه سهم CD4 CTLها از کل سلول‌های T حدود ۴ درصد بود.

این میزان در افراد ۱۰۰ تا ۱۰۹ ساله به حدود ۹/۶ درصد رسید.

اما در افراد ۱۱۰ ساله و بالاتر، این رقم به ۱۷/۶ درصد افزایش یافت.

یعنی در افرادی که از مرز ۱۱۰ سالگی عبور کرده بودند، سهم این جمعیت خاص از سلول‌های T بیش از چهار برابر گروه ۷۰ تا ۹۰ ساله بود.

این یافته از یک جهت بسیار قابل تأمل است.

سال‌ها تصور می‌کردیم افزایش سن تقریباً مترادف با کاهش تدریجی توانایی سیستم ایمنی است؛ پدیده‌ای که در علم ایمنی‌شناسی با عنوان Immunosenescence یا ایمنی‌پیری شناخته می‌شود.

اما این مطالعه تصویر پیچیده‌تری ارائه می‌کند:

پیری سیستم ایمنی لزوماً به معنای خاموش شدن آن نیست؛ ممکن است بخشی از سیستم ایمنی در طول زندگی تغییر شکل دهد، تخصصی‌تر شود و خود را با چالش‌های جدید سازگار کند.

شاید سیستم ایمنی در سالمندی «بازنشسته» نمی‌شود؛ بلکه تغییر شغل می‌دهد

این شاید جذاب‌ترین برداشت از یافته‌های جدید باشد.

سیستم ایمنی انسان یک سیستم ثابت و از پیش برنامه‌ریزی‌شده نیست. این سیستم در طول زندگی بارها با ویروس‌ها، باکتری‌ها، واکسن‌ها، التهاب‌ها و سایر محرک‌های آنتی‌ژنی مواجه می‌شود.

هر بار که یک سلول T با محرک مناسب روبه‌رو می‌شود، می‌تواند فعال شده و تکثیر شود. اگر این تحریک‌ها در طول زمان تکرار شوند، ممکن است جمعیت‌هایی از سلول‌های مشابه به شکل قابل توجهی افزایش پیدا کنند؛ پدیده‌ای که clonal expansion یا تکثیر کلونال نام دارد.

مطالعه جدید نیز شواهدی از چنین تکثیر کلونالی را در CD4 CTLهای افراد بسیار سالمند نشان داد.

به عبارت دیگر، برخی از سلول‌های T موجود در خون این افراد، کپی‌های متعدد و مشابه یکدیگر بودند؛ نشانه‌ای که می‌تواند بیانگر مواجهه طولانی‌مدت سیستم ایمنی با محرک‌های خاص باشد.

اما اینجا باید یک نکته علمی بسیار مهم را رعایت کنیم:

تکثیر کلونال به خودی خود ثابت نمی‌کند که این سلول‌ها در حال مبارزه با سرطان بوده‌اند.

این سلول‌ها ممکن است در پاسخ به عفونت‌های ویروسی، محرک‌های مزمن یا آنتی‌ژن‌هایی که هنوز به طور دقیق شناخته نشده‌اند، افزایش یافته باشند.

یک سرنخ جالب درباره سرطان

پژوهشگران برای بررسی بیشتر، گیرنده‌های سلول‌های T را مورد مطالعه قرار دادند.

گیرنده T-cell receptor یا TCR در واقع یکی از ابزارهای اصلی سلول T برای شناسایی آنتی‌ژن‌هاست. بنابراین بررسی توالی این گیرنده‌ها می‌تواند سرنخ‌هایی درباره محرک‌هایی که سلول‌های T با آنها مواجه شده‌اند به دست دهد.

در این مطالعه، پژوهشگران توالی‌های گیرنده‌های T را با داده‌های موجود مقایسه کردند.

از میان توالی‌های مورد بررسی، ۶۱۷ توالی با توالی‌های موجود در پایگاه‌های داده همخوانی داشتند و از میان کلون‌هایی که شواهدی از گسترش آنها وجود داشت، ۳۲ مورد با کلون‌های مشاهده‌شده در نمونه‌های بیماران مبتلا به برخی سرطان‌ها، از جمله سرطان ریه غیرکوچک، سرطان پستان و سرطان کبد، تطابق داشتند.

این یافته بسیار جالب است؛ اما تفسیر آن باید محتاطانه باشد.

شرکت‌کنندگان مطالعه مبتلا به سرطان‌های مورد اشاره نبودند. بنابراین یک احتمال این است که این سلول‌ها در مواجهه با محرک‌هایی مشابه آنچه در محیط تومور دیده می‌شود، فعال شده باشند؛ حتی پیش از آنکه سرطان از نظر بالینی قابل تشخیص شود.

اما این فقط یک احتمال علمی است.

هنوز نمی‌توان گفت این افراد به دلیل داشتن CD4 CTL بیشتر، سرطان نگرفته‌اند یا به همین دلیل به ۱۱۰ سالگی رسیده‌اند.

آیا بالاخره سلول ضدسرطان پیدا شده است؟

اگر بخواهیم تیترهای هیجان‌انگیز فضای مجازی را باور کنیم، شاید پاسخ ساده باشد: «بله، راز عمر طولانی کشف شد.»

اما علم پزشکی با این سادگی کار نمی‌کند.

مطالعه حاضر یک مطالعه مشاهده‌ای و آزمایشگاهی بر روی جمعیتی کوچک است. پژوهشگران نشان داده‌اند که CD4 CTLها در افراد فوق‌العاده سالمند بیشتر هستند و برخی از این سلول‌ها ویژگی‌های سیتوتوکسیک و تکثیر کلونال دارند.

اما این یافته با اثبات رابطه علت و معلولی فاصله دارد.

هنوز نمی‌دانیم:

• این سلول‌ها دقیقاً چه آنتی‌ژن‌هایی را شناسایی می‌کنند؛
• آیا هدف اصلی آنها سلول‌های سرطانی است یا عوامل عفونی و سایر محرک‌ها؛
• آیا افزایش آنها علت طول عمر سالم است یا پیامد سال‌ها مواجهه با عوامل مختلف؛
• آیا این سلول‌ها در بافت‌های مختلف بدن نیز به همین میزان وجود دارند یا عمدتاً در خون دیده می‌شوند؛
• و مهم‌تر از همه، آیا افزایش CD4 CTL واقعاً خطر سرطان یا سایر بیماری‌های وابسته به سن را کاهش می‌دهد یا خیر.

حتی خود پژوهشگران نیز تأکید کرده‌اند که برای پاسخ به این پرسش‌ها، مطالعات بیشتری لازم است.

یک درس مهم‌تر از خودِ یافته

شاید ارزش واقعی این پژوهش فقط در کشف یک نوع سلول ایمنی نباشد.

این مطالعه نگاه ما به «پیری» را نیز تغییر می‌دهد.

پیری را نباید صرفاً فرایندی خطی دانست که در آن تمام عملکردهای بدن از روزی مشخص به بعد، فقط رو به کاهش می‌روند.

بدن انسان در طول زندگی دائماً در حال سازگاری است.

سلول‌ها تغییر می‌کنند، سیستم‌های تنظیمی بازآرایی می‌شوند، حافظه ایمنی شکل می‌گیرد و جمعیت‌های مختلف سلولی بسته به تجربیات فرد افزایش یا کاهش می‌یابند.

بنابراین ممکن است سالمندی موفق، حاصل آن نباشد که بدن انسان کمتر تغییر کرده است؛ بلکه شاید برعکس، حاصل آن باشد که بدن توانسته است به شکل مناسب‌تری تغییر کند.

این تفاوت مفهومی بسیار مهم است.

پزشکی آینده؛ از درمان بیماری به شناخت «مقاومت در برابر بیماری»

پزشکی امروز عمدتاً حول بیماری سازمان یافته است.

بیماری را تشخیص می‌دهیم، عامل خطر را پیدا می‌کنیم، درمان می‌کنیم و از عوارض جلوگیری می‌کنیم.

اما مطالعه افرادی که بیش از ۱۱۰ سال زندگی می‌کنند، مسیر دیگری را پیشنهاد می‌کند:

به جای اینکه فقط از بیمار بپرسیم چرا بیمار شدی، از فرد سالم بپرسیم چرا بیمار نشدی؟

این پرسش می‌تواند مسیر تحقیقات آینده درباره سرطان، بیماری‌های قلبی، زوال شناختی، عفونت‌ها و حتی سالمندی را تغییر دهد.

ممکن است پاسخ در یک ژن باشد؛ ممکن است در متابولیسم، میکروبیوم، سبک زندگی، محیط، وضعیت اجتماعی و اقتصادی یا مجموعه‌ای از عوامل قرار داشته باشد.

و شاید بخشی از پاسخ نیز در سیستم ایمنی باشد.

اما باید از وسوسه ساده‌سازی پرهیز کرد.

هیچ سلولی به تنهایی «راز طول عمر» نیست.

طول عمر یک صفت پیچیده و چندعاملی است که حاصل تعامل ژنتیک، محیط، رفتار، تغذیه، فعالیت بدنی، وضعیت اجتماعی، مراقبت سلامت، بیماری‌های مزمن و سازوکارهای زیستی است.

روز پزشک؛ فرصتی برای یادآوری یک اصل

اول شهریور، روز پزشک، بیش از آنکه فقط فرصتی برای تبریک به پزشکان باشد، می‌تواند یادآور یک حقیقت مهم در پزشکی باشد:

آنچه امروز بدیهی به نظر می‌رسد، روزی یک پرسش بی‌پاسخ بوده است.

دانشمندان سال‌هاست درباره علت سالم ماندن برخی انسان‌ها در سنین بسیار بالا تحقیق می‌کنند. هر مطالعه، بخشی از این پازل پیچیده را روشن می‌کند و هم‌زمان پرسش‌های تازه‌ای می‌سازد.

یافته مربوط به CD4 CTL نیز دقیقاً از همین جنس است.

ما هنوز نمی‌توانیم بگوییم که این سلول‌ها «نگهبانان قطعی ضدسرطان» هستند. نمی‌توانیم بگوییم افزایش آنها علت رسیدن انسان به ۱۱۰ سالگی است و نمی‌توانیم از یک مطالعه کوچک، نسخه‌ای برای افزایش طول عمر همه انسان‌ها بسازیم.

اما می‌توانیم با اطمینان بگوییم که دستگاه ایمنی انسان در سالمندی بسیار پیچیده‌تر از آن چیزی است که تصور می‌کردیم.

شاید راز سالمندی سالم نه در توقف پیری، بلکه در توانایی بدن برای سازگار شدن با پیری باشد.

و این دقیقاً همان جایی است که علم پزشکی آینده می‌تواند وارد شود؛ نه با وعده جاودانگی، بلکه با یک هدف بسیار واقعی‌تر و ارزشمندتر:

افزایش سال‌های سالم زندگی؛ یعنی سال‌هایی که انسان نه فقط زنده، بلکه مستقل، فعال و دور از بیماری‌های ناتوان‌کننده زندگی می‌کند.

در روز پزشک، شاید این یکی از زیباترین تعاریف از رسالت پزشکی باشد:

پزشکی فقط مبارزه با بیماری نیست؛ شناخت سازوکارهایی است که به انسان امکان می‌دهند دیرتر بیمار شود و سالم‌تر زندگی کند.

و شاید در خون یک انسان ۱۱۰ ساله، یکی از سرنخ‌های این آینده پنهان باشد.

روز پزشک بر همه پزشکان، پژوهشگران و کارکنان نظام سلامت که زندگی خود را وقف سلامت انسان‌ها کرده‌اند، گرامی باد.

اگر بخواهیم توصیه‌های پزشکان را بر پایه شواهد پزشکی و با تأکید بر افزایش «طول عمر سالم» (Healthspan) خلاصه کنیم، پنج محور بیشترین پشتوانه را دارند:

۱. فعالیت بدنی را به یک عادت دائمی تبدیل کنید

حداقل ۱۵۰ تا ۳۰۰ دقیقه فعالیت هوازی با شدت متوسط در هفته یا ۷۵ تا ۱۵۰ دقیقه فعالیت شدید، همراه با تمرین قدرتی حداقل ۲ روز در هفته توصیه می‌شود. در سالمندی، تمرین تعادل نیز اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.
فعالیت بدنی خطر بیماری‌های قلبی‌عروقی، دیابت نوع ۲، برخی سرطان‌ها و افت عملکرد جسمی را کاهش می‌دهد.

۲. الگوی غذایی سالم داشته باشید، نه یک رژیم موقت

غذا را بر پایه سبزیجات، میوه‌ها، حبوبات، غلات کامل، مغزها، ماهی و منابع پروتئینی سالم قرار دهید و مصرف نمک، قندهای افزوده، نوشیدنی‌های شیرین و غذاهای فوق‌فرآوری‌شده را محدود کنید.
نکته مهم، الگوی کلی تغذیه است، نه حذف یک ماده غذایی منفرد.

۳. فشارخون، قند و چربی خون را جدی بگیرید

بسیاری از بیماری‌های جدی سال‌ها بدون علامت پیشرفت می‌کنند. اندازه‌گیری منظم فشارخون، قند خون و چربی‌های خون و درمان عوامل خطر در صورت نیاز، از مؤثرترین اقدامات پیشگیرانه است.
در واقع، پیشگیری پزشکی اغلب زمانی بیشترین اثر را دارد که فرد هنوز احساس بیماری نمی‌کند.

۴. خواب، وزن و سلامت روان را بخشی از سلامت جسم بدانید

خواب کافی و منظم، حفظ وزن در محدوده سالم، ارتباطات اجتماعی مناسب و مدیریت استرس، صرفاً توصیه‌های سبک زندگی نیستند؛ بخشی از سلامت بلندمدت‌اند. برای بیشتر بزرگسالان، ۷ تا ۹ ساعت خواب شبانه هدف مناسبی است.
انزوای اجتماعی، استرس مزمن و کم‌خوابی می‌توانند با طیفی از پیامدهای نامطلوب سلامت همراه باشند.

۵. از عوامل خطر قابل پیشگیری دوری کنید و غربالگری را به تعویق نیندازید

سیگار و سایر محصولات دخانی را کنار بگذارید، از مصرف مواد مضر پرهیز کنید، واکسیناسیون متناسب با سن و شرایط فردی را انجام دهید و غربالگری‌های توصیه‌شده برای سرطان‌ها و بیماری‌های شایع را جدی بگیرید.

اگر بخواهیم همه اینها را در یک جمله خلاصه کنیم:

برای طولانی‌تر زندگی کردن، فقط به دنبال درمان بیماری نباشید؛ کاری کنید بیماری دیرتر به سراغتان بیاید و سال‌های بیشتری را با توانایی جسمی، ذهنی و اجتماعی مناسب زندگی کنید.

و شاید مهم‌ترین اصل این باشد: طول عمر بدون کیفیت زندگی هدف کامل پزشکی نیست؛ هدف، افزایش «سال‌های سالم زندگی» است.

و در پایان حرف دل:

تبریک روز پزشک به پزشکان اپیدمیولوژیست

به افتخار پزشکانی که گاهی یک بیمار را درمان نمی‌کنند؛ بلکه از بیمار شدن هزاران نفر پیشگیری می‌کنند.

پزشک اپیدمیولوژیست، پزشکی است که در کنار تشخیص بیماری، الگوی بیماری را تشخیص می‌دهد؛
در کنار درمان یک فرد، علت بیمار شدن یک جامعه را جست‌وجو می‌کند؛
و پیش از آنکه بیماری به بیمارستان برسد، ردپای آن را در داده‌ها، جمعیت و محیط پیدا می‌کند.

پزشکان اپیدمیولوژیست با Incidence و Prevalence وضعیت سلامت را می‌سنجند، با سنجش و پایش باربیماریها و تعیین خطر منتسب اولویت بندی می کنند؛
با Risk و Rate احتمال و سرعت رخداد را می‌فهمند،
با Causal Inference از همبستگی به سوی علت حرکت می‌کنند،
و با Evidence تلاش می‌کنند تصمیم‌های سلامت را از حدس و سلیقه دور کنند و گایدلاین های بالینی می نویسند….

شاید پزشک اپیدمیولوژیست کمتر در قاب اتاق معاینه دیده شود،
اما نتیجه کار او می‌تواند در پیشگیری از یک اپیدمی، کاهش یک عامل خطر، اصلاح یک سیاست و نجات جان هزاران انسان دیده شود.

امروز، روز پزشک است؛
روز همه پزشکان و به‌ویژه پزشکان اپیدمیولوژیست که پزشکی را از «درمان بیمار» به «حفاظت از سلامت جمعیت» پیوند زده‌اند.

روز پزشک بر همکاران پزشک اپیدمیولوژیست مبارک.

باشد که همیشه
داده‌ها را درست ببینیم، شواهد را درست تفسیر کنیم و برای سلامت مردم، درست تصمیم بگیریم.

اپیدمیولوژی یعنی دیدن آنچه در میان اعداد پنهان است؛
و پزشکی یعنی تبدیل این شناخت به سلامت انسان.

🌹 روز پزشک مبارک؛ به پزشکانی که برای سلامت یک نفر و برای سلامت همه می‌اندیشند و به پزشکان اپیدمیولوژیست عضو انجمن علمی اپیدمیولوژیست های ایران و همه جامعه پزشکی ایران

منبع علمی

Hashimoto K, et al. CD4 CTLs in supercentenarians: Signs of adaptive expansion in healthy aging. Cell Reports. 2026. DOI: 10.1016/j.celrep.2026.117728.